حكايت كرده ، مىفرمايد : « آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْه مِنْ رَبِّه وَالْمُؤْمِنُونَ . . . وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا » « 1 » . و بنا بر اين جمله « * ( فَإِذا عَزَمَ الأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّه لَكانَ خَيْراً لَهُمْ ) * » كمال اتصال را به ما قبل خود دارد و معنايش اين است كه : امر همان است كه به خدا بر سر آن امر اعتماد كرده و گفتند : « سمعنا و اطعنا » ، پس اگر اينان در هنگامى كه تكليف منجز مىشود خدا را در آنچه خود گفتند تصديق نموده و در آنچه دستور داده - كه از آن جمله امر به قتال است - اطاعت كنند ، برايشان بهتر است . احتمال هم دارد كلمه « طاعة . . . » خبرى باشد براى ضميرى كه به قتال مذكور بر مىگردد و تقدير چنين باشد : آن قتال كه در اين سوره نامش برده شد طاعتى است از مؤمنين و قولى است معروف ، پس اگر ايشان در هنگامى كه تكليف منجز مىشود خدا را در ايمانشان تصديق كنند و او را اطاعت نمايند برايشان بهتر است . اما اينكه رفتن به قتال اطاعتى است از ايشان ، روشن است . و اما اينكه قولى است معروف ، دليلش اين است كه واجب شدن قتال و امر به دفاع از مجتمع صالح اسلامى به منظور ابطال و خنثى كردن نقشه دشمن نيز قولى است پسنديده كه همه عقلا آن را مىپسندند . بعضى « 2 » هم گفته‌اند : كلمه « طاعة . . . » مبتدايى است كه خبرش حذف شده و تقدير آن « طاعة و قول معروف خير لهم » است ، يعنى اطاعت خدا و قول معروف براى آنان بهتر است . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : مبتدايى است كه خبرش * ( « فَأَوْلى لَهُمْ » ) * در آيه قبلى است ، پس اين آيه تتمه آيه قبلى است . ولى اين تفسير بسيار ناپسند است و از آن بدتر اين تفسير است كه بعضى « 4 » گفته‌اند : كلمه « طاعة . . . » صفت براى سوره است ، آنجا كه فرموده : * ( « فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ » ) * . و وجوهى ديگر نيز گفته‌اند . * ( « فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ » ) * خطاب در اين آيه به همان كسانى است كه فرمود : در دلهايشان مرض هست ، و از رفتن به جهاد در راه خدا بهانه جويى مىكردند ، و به همين جهت خطاب را به ايشان كرد تا توبيخ و سرزنش شديدتر كند ، و استفهام در آيه استفهام تقريرى است ، مىخواهد بفرمايد شما اين طوريد . و كلمه « تولى » به معناى اعراض است و مراد از آن اعراض از كتاب خدا و

--> ( 1 ) سوره بقره ، آيه 285 . ( 2 و 3 و 4 ) تفسير روح المعانى ، ج 26 ، ص 68 .